Bu gün Prezident İlham Əliyev Türkmənistanda Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə iştirak edir. Bakı üçün bu, sözügedən formatda tamhüquqlu üzvlük barədə qərar qəbul edildikdən sonra bu səviyyədə keçirilən ilk sammitdir. Coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyaya daxil olmayan Azərbaycanın regionun arxitekturasının mühüm hissəsinə necə çevrildiyinə nəzər salaq.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 8-də Türkmənistana işgüzar səfəri çərçivəsində Mərkəzi Asiya və Azərbaycan dövlət başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə iştirak edir. Formal olaraq bu, regional diplomatiyanın növbəti tədbiridir, mahiyyət etibarilə isə Azərbaycanın bu formatdakı statusunun üçillik təkamülünün başa çatdığı mərhələdir: dəvət olunmuş qonaqdan tamhüquqlu və son dərəcə zəruri iştirakçıya qədər.

Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət görüşləri ilk dəfə 2018-ci ildə Astanada keçirilib. O vaxtdan bəri yeddi rəsmi və bir qeyri-rəsmi görüş baş tutub. Mərkəzi Asiyanın beş respublikası üçün bu platforma təhlükəsizlik, su, ticarət və tranzit məsələləri üzrə mövqelərin kənar vasitəçilər olmadan razılaşdırılması üçün imkan yaradır. Azərbaycanı Mərkəzi Asiya regionu ilə ortaq tarix, dil və ümumi Xəzər coğrafiyası birləşdirir və ölkə üçün isə bu format bu regionla münasibətlərin institusional əsasda möhkəmləndirilməsinin əsas vasitələrindən birinə çevrilib.

Azərbaycan hazırkı statusuna ardıcıl şəkildə doğru irəliləyib. 2023 və 2024-cü illərdə 5-ci və 6-cı Məşvərət görüşlərində Prezident İlham Əliyev fəxri qonaq qismində iştirak edib və çıxış edib. Bu status marağın olduğunu göstərir, lakin heç nəyə zəmanət vermir: qonaq konkret görüşə dəvət olunur, iştirakçı isə formata daimi əsaslarda daxil olur.

Dönüş nöqtəsi 16 noyabr 2025-ci il oldu. Daşkənddə keçirilən 7-ci görüşdə Azərbaycanın tamhüquqlu iştirakına dair qərar qəbul edildi. Mərkəzi Asiya, əslində, Bakı olmadan Xəzər və tranzit gündəliyinin tam olmadığını qəbul etdi. Bunun məntiqi davamı 31 iyul 2026-cı ildə Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində keçirilən qeyri-rəsmi görüş oldu. Prezident İlham Əliyev həmin vaxt dövlət səfəri ilə Qırğızıstanda olub. Görüşün yekununda liderlər Çolpon-Ata Bəyannaməsini imzalayıblar. Beləliklə, Türkmənistanda keçirilən bugünkü görüş yeni statusda ilk rəsmi görüşdür, Çolpon-Ata isə yeni konfiqurasiyanın bir növ repetisiyası olub.

Ən nəzərəçarpan nəticə ondan ibarətdir ki, adətən “C5” adlandırılan format faktiki olaraq “C6”ya çevrilib. Azərbaycanın tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması qrupun məntiqini dəyişir: format artıq yalnız Mərkəzi Asiya xarakteri daşımır, Cənubi Qafqaza çıxışı olan Xəzər-Mərkəzi Asiya formatına çevrilir.

Burada mühüm bir məqamı qeyd etmək lazımdır. Azərbaycan coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiyaya aid deyil və Bakıda bunu gizlətmirlər. Lakin ölkənin regionla tarixi-mədəni yaxınlığı, dil qohumluğu, enerji resursları, ticarət və nəqliyyat marşrutları üzərindən əlaqələri Azərbaycanın bu formata daxil olmasını təbii addım kimi göstərən əsasları yaradır.

Və nəhayət, əsas məsələ: “C6” formatı iştirakçılarına – həm Azərbaycana, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinə – nə verir? Burada, yəqin ki, dörd əsas istiqaməti qeyd etmək olar.

Birincisi, bu geniş coğrafiyada siyasi dialoq daha da fəallaşacaq. Liderlər səviyyəsində müntəzəm təmaslar əməkdaşlığı daha sistemli edir, format isə ikitərəfli münasibətləri və çoxtərəfli təşəbbüsləri vahid platformada əlaqələndirməyə imkan verir. Qərar və mexanizmlərin hazırlanması daha operativ xarakter alacaq.

İkincisi, nəqliyyat və logistika sahəsində inteqrasiyaya böyük təkan veriləcək və bu, yəqin ki, əsas praktiki istiqamətdir. Azərbaycan Xəzərin qərb sahilində yerləşir və Avropa ilə Asiya arasındakı nəqliyyat əlaqələrində mühüm mövqeyə malikdir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, dəmir yolu infrastrukturu və “Şərq-Qərb” dəhlizləri Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında tranzitin mühüm həlqəsinə çevirir. “C6” formatında tamhüquqlu iştirak regional layihələrin müzakirəsini daha geniş institusional çərçivəyə keçirir. Söhbət Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutundan, yəni Orta Dəhlizdən gedir: infrastrukturun əlaqələndirilməsi, logistika prosedurlarının sadələşdirilməsi və yükdaşımaların səmərəliliyinin artırılması.

Üçüncüsü, energetikadır. Azərbaycan həm enerji istehsalçısı, həm də enerji infrastrukturunun inkişafında iştirak edən ölkədir. Xəzər enerji resurslarının Avropa bazarlarına çatdırılması, elektrik enerjisi və “yaşıl” enerji sahəsində əməkdaşlıq, Azərbaycan tərəfinin qiymətləndirməsinə görə, iqtisadi əlaqələrin yeni istiqamətlərini formalaşdıra bilər. Nəhayət, humanitar əməkdaşlığı da qeyd etmək lazımdır. Ümumi tarixi-mədəni irs və dil yaxınlığı təhsil, elm, mədəniyyət, turizm və bir çox digər sahələrdə əlaqələrin genişləndirilməsi üçün təbii zəmin yaradır.

Həqiqətən də, Məşvərət görüşlərinin gündəliyi kifayət qədər genişdir: siyasi əlaqələrin inkişafı, Xəzər hövzəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, nəqliyyat-logistika əlaqələrinin möhkəmləndirilməsi, əmtəə dövriyyəsinin artırılması, enerji layihələrinin həyata keçirilməsi, rəqəmsal transformasiya, “yaşıl” enerji, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə, kənd təsərrüfatı, su ehtiyatlarının səmərəli idarə olunması, humanitar əməkdaşlıq. “Pərdəarxası faktor”u da unutmaq olmaz – belə tədbirlərdə rəsmi danışıqlara paralel olaraq çoxsaylı qeyri-formal təmaslar və müzakirələr keçirilir. Çox vaxt məhz onlar yeni razılaşmaların əldə olunmasında heç də az rol oynamır.

Tamhüquqlu üzvlük Azərbaycana əvvəllər mövcud olmayan bir alət verir: nəqliyyat, enerji və ticarət məsələlərinin bir görüşdən digərinə deyil, sistemli şəkildə həll oluna biləcəyi daimi platforma. “C6” formatının bunun üçün bütün imkanları var.

Nəqliyyat və enerji gündəliyi bəyanatlardan praktiki fəaliyyətə keçid üçün yetişib. Tərəflərin maraqları məhz burada daha çox üst-üstə düşür: Mərkəzi Asiyanın Avropa bazarlarına etibarlı çıxışa ehtiyacı var, Azərbaycanın isə limanı, dəmir yolu və tranzit-logistika sahəsində təcrübəsi mövcuddur. Orta Dəhliz artıq marşrut kimi fəaliyyət göstərir və indi onun çərçivəsində infrastrukturu əlaqələndirmək, prosedurları sadələşdirmək və daşımaların səmərəliliyini artırmaq mümkün olan institusional platforma formalaşır. Bura “yaşıl” enerji, rəqəmsal transformasiya və humanitar əlaqələri də əlavə etdikdə formatın uzun illər üçün inkişaf potensialına malik olduğu aydın görünür.

Region üçün bu, Xəzər, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz arasında yeni cazibə mərkəzinin yaranması deməkdir. Azərbaycan üçün isə bu, periferiya qonşusu deyil, struktur tərəfdaş kimi rolunun möhkəmlənməsidir. Belə ki, Azərbaycan olmadan regionun Xəzər və tranzit gündəliyi həqiqətən də tam deyil. Çolpon-Ata Bəyannaməsi və Türkmənistanda keçirilən bugünkü görüş prosesin sürətləndiyini göstərir. İndi əsas vəzifə siyasi iradəni konkret layihələrə çevirməkdir və bunun üçün altı iştirakçının hamısının həm motivasiyası, həm də ortaq marağı var.

Mənbə: az.trend.az