Ay tutulması astronomik baxımdan Günəş, Yer və Ayın müəyyən düzülüşə gəlməsi nəticəsində yaranır. Yerin Günəşlə Ay arasında yerləşməsi zamanı planetimizin kölgəsi Ayın səthinə düşür. Bu hadisə hər bədirlənmiş Ayda baş vermir, çünki Ayın orbitinin Yer orbitinə nəzərən təxminən 5 dərəcə meyilli olması səbəbindən üç göy cisminin tam uyğunlaşması yalnız müəyyən orbital şəraitdə mümkün olur. Məhz buna görə Ay tutulmaları təqvim baxımından nisbətən nadir astronomik hadisələr hesab edilir.

Budəfəki tutulmanın xüsusiyyəti Ayın Yerin əsas kölgəsinə tam daxil olmaması və əvvəlcə yarımkölgə zonasından keçməsi ilə bağlıdır. Yarımkölgəli tutulma zamanı Ayın səthinə düşən Günəş şüalarının yalnız bir hissəsi Yer tərəfindən bloklanır. Buna görə belə hadisələr tam Ay tutulması qədər vizual baxımdan nəzərəçarpan olmur. Qismən tutulma mərhələsində isə Ayın bir hissəsi Yerin tam kölgəsinə daxil olur və səthin müəyyən bölümü daha aydın şəkildə qaralır.

Azərbaycan üçün müşahidə imkanlarının məhdud olması isə tutulmanın öz xüsusiyyətindən daha çox astronomik həndəsə və coğrafi mövqe ilə əlaqədardır. Tutulma səhər saatlarında baş verdiyi üçün Bakı və ölkənin digər ərazilərində Ay artıq üfüqə çox yaxın vəziyyətdə olub. Ayın 05:55-də batması ilə hadisənin Azərbaycandan müşahidəsi başa çatıb. Halbuki dünyanın digər bölgələrində Ay üfüq üzərində daha uzun müddət qaldığından tutulmanın sonrakı mərhələlərini izləmək mümkün olub. Bu, eyni astronomik hadisənin müxtəlif coğrafi məntəqələrdən fərqli vaxtlarda və fərqli mərhələlərdə görünməsinin təbii nəticəsidir.

Ay tutulmalarının elmi əhəmiyyəti də yalnız müşahidə ilə məhdudlaşmır. Astronomlar belə hadisələrdən Yer-Ay sisteminin hərəkətini, Ayın orbital parametrlərini və Yerin kölgəsinin həndəsi xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün istifadə edirlər. Tarixi baxımdan isə tutulmalar astronomik təqvimlərin hazırlanmasında və səma cisimlərinin hərəkətlərinin hesablanmasında mühüm rol oynayıb. Müasir dövrdə yüksək dəqiqlikli müşahidə və hesablama imkanları bu hadisələrin vaxtını, görünmə zonasını və mərhələlərini əvvəlcədən böyük dəqiqliklə müəyyən etməyə imkan verir.

Belə astronomik hadisələr elmə marağın artırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Xüsusilə tutulmaların sosial mediada geniş müzakirə olunması astronomiyanın gündəlik həyatla əlaqəsini daha görünən edir. Peşəkar teleskop olmadan belə Ay tutulmasının əsas mərhələlərini müşahidə etmək mümkündür, lakin yarımkölgəli mərhələdə parlaqlıq fərqi zəif olduğundan şəhər işıqları, buludluluq və üfüqün açıq olub-olmaması müşahidənin keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Ay tutulması adi gözlə müşahidə üçün Günəş tutulmasından fərqli olaraq xüsusi qoruyucu vasitə tələb etmir. Günəş tutulmasında birbaşa Günəşə baxmaq göz üçün ciddi təhlükə yarada bildiyi halda, Ayın Yer kölgəsinə daxil olmasını izləmək təhlükəsizdir. Bu xüsusiyyət Ay tutulmalarını həm həvəskar astronomlar, həm də geniş ictimaiyyət üçün daha əlçatan müşahidə hadisəsinə çevirir.

2026-cı ilin bu tutulması bir daha göstərdi ki, astronomik hadisənin baş verməsi onun dünyanın bütün nöqtələrindən eyni şəkildə müşahidə ediləcəyi anlamına gəlmir. Görünmə imkanını hadisənin vaxtı, müşahidə məntəqəsinin coğrafi koordinatları, Ayın həmin anda üfüqdəki mövqeyi və hava şəraiti müəyyən edir. Azərbaycan ərazisində tutulmanın cəmi 32 dəqiqə müşahidə olunması da məhz bu amillərin birgə nəticəsidir.

Mənbə: www.aznews.az